Wie in het ongelijk wordt gesteld door de rechter en daarbij wordt veroordeeld tot betaling van een geldsom, moet op die geldsom een belasting van 3% betalen: het ‘veroordelingsrecht’.[1] Meer dan negentig jaar na zijn invoering blijft dit registratierecht op rechterlijke uitspraken vragen oproepen.
We gaan in deze bijdrage dieper in op twee knelpunten. Het eerste betreft de heffing: het blijft onduidelijk of het veroordelingsrecht kan en mag worden toegepast op vonnissen in de vennootschapsrechtelijke geschillenregeling. Het tweede betreft, meer algemeen, de invordering: bij een gedwongen uitvoering heeft de fiscus voor het bedrag van het registratierecht nog steeds voorrang op de begunstigde van het vonnis, schijnbaar tegen de intentie van de wetgever in.
Toepassing van het registratierecht op vonnissen in de geschillenregeling
Het registratierecht op rechterlijke uitspraken is geregeld in artikel 142 e.v. W.Reg. Volgende voorwaarden moeten (cumulatief) vervuld zijn opdat het veroordelingsrecht van toepassing kan zijn:
- er is een uitspraak op eigen gezag in het beschikkende gedeelte van een vonnis, arrest of exequatur;
- gewezen door een hof of rechtbank;
- in een geschilzaak;
- resulterend in een veroordeling, vereffening of rangregeling;
- met sommen of roerende waarden als voorwerp.
Wat betreft de vennootschapsrechtelijke geschillenregeling knelt het schoentje in de eerste plaats bij de vierde (en vijfde) voorwaarde. Volgens ons is er om meerdere redenen geen veroordelingsrecht verschuldigd.
Allereerst is de hoofdvordering bij de geschillenregeling de overdracht of overname van de aandelen. De prijs is een louter gevolg daarvan, ook als de rechter de betaling uitdrukkelijk vermeldt of de definitieve prijs later vaststelt.
Daarnaast moet het veroordelingsrecht volgens de ratio legis van artikel 142 W.Reg. gedragen worden door de verliezende partij. Wanneer het gaat om een vordering tot uitsluiting van een aandeelhouder, is het evenwel de in het gelijk gestelde partij die de prijs moet betalen (en daartoe zal worden ‘veroordeeld’). Het kan onmogelijk de bedoeling zijn dat die dan ook het registratierecht moet betalen. Soms is er zelfs geen verliezende partij, zoals wanneer wederzijdse vorderingen tot uitsluiting en uittreding worden ingewilligd wegens duurzame onenigheid zonder foutief gedrag.
Bovendien is het vonnis dat de eigendomsoverdracht in de geschillenregeling bepaalt constitutief: het schept door de opgelegde aandelenoverdracht of -overname een nieuwe rechtsverhouding en is gericht op het oplossen van een aandeelhoudersconflict, vaak in het vennootschapsbelang. Anders dan een klassieke, declaratieve veroordeling tot betaling van een geldsom pleit dit o.i. tegen een toepassing van het veroordelingsrecht.
Daarnaast moet de veroordeling betrekking hebben op een ‘betwist’ recht. Het komt (weliswaar eerder uitzonderlijk) voor dat er geen discussie is over de prijs van de aandelen. Wanneer bijvoorbeeld twee aandeelhouders elkaars uitsluiting vorderen en de (proportionele) aandelenprijs op dezelfde manier begroten, is er geen betwisting over deze prijs.
Alleszins is het registratierecht op het vonnis een kost die overeenkomstig artikel 1017 Ger.W. ten laste van de in het ongelijk gestelde partij moet worden gelegd.[2] In de geschillenregeling worden de kosten nochtans vaak omgeslagen, bijvoorbeeld bij duurzame onenigheid tussen de aandeelhouders, of omdat beide partijen deels in het ongelijk worden gesteld, bijvoorbeeld als gevolg van een betwisting over de prijs. Het houdt weinig steek om dan beide partijen ook te veroordelen tot een deel van het veroordelingsrecht op de te betalen prijs.
Toch heft de fiscus in de praktijk soms het veroordelingsrecht op bedragen die verschuldigd zijn ingevolge een uittreding of uitsluiting. Volgens hem is er sprake van een betwist recht dat op een bepaalde som kan worden becijferd, wanneer de overnameprijs werd betwist. De fiscus hanteert deze zienswijze zelfs als er helemaal geen betwisting bestond over het bedrag van de te betalen prijs (wat voor een provisionele prijs wel vaker voorkomt). Dan ontbreekt hoe dan ook een ‘betwist recht’, los van de principiële vraag of het veroordelingsrecht wel verschuldigd kan zijn op de prijs in het kader van de geschillenregeling.
Het (afgeschafte?) voorrecht van de fiscus
Het Wetboek van Registratierechten bepaalt dat de fiscus een voorrecht heeft op de sommen waartoe de in het ongelijk gestelde partij veroordeeld is. Na een aantal wetswijzigingen is het evenwel onduidelijk of en in welke mate de fiscus dat voorrecht nog kan toepassen.
Tot 1986 betaalde de begunstigde van het vonnis het veroordelingsrecht, die het nadien kon terugvorderen van de veroordeelde en dus het risico droeg dat die insolvabel bleek.[3] In 1986 draaide de wetgever de rollen om: voortaan moest de veroordeelde de registratierechten te betalen. Om het insolventierisico niet volledig bij de fiscus te leggen, kreeg die een voorrecht op de sommen en waarden die het voorwerp uitmaken van een veroordeling, vereffening of rangregeling (art. 150 W.Reg.). Dat voorrecht werd gekoppeld aan een verbod voor notarissen, gerechtsdeurwaarders, vereffenaars, curatoren en ambtenaren van de Deposito- en Consignatiekas om de betrokken sommen uit te betalen, zolang de registratierechten niet waren betaald (art. 184bis W.Reg.). Tussen 1990 en 2014 kon ook de begunstigde weer worden aangesproken, ten belope van de helft van het verschuldigde bedrag aan registratierechten. In 2014 schafte de wetgever die mogelijkheid opnieuw af, omdat hij de hoofdelijke gehoudenheid tussen veroordeelde en begunstigde (ten belope van de helft) een ‘onrechtvaardig aangevoelde situatie’ vond.[4]
De artikelen 150 W.Reg. en artikel 184bis W.Reg. bleven echter ongewijzigd, zodat de fiscus (volgens de letter van de wet) nog steeds voorrang heeft op de begunstigde. Concreet betekent dit dat de fiscus voorrang heeft bij de uitbetaling van de opbrengsten van een beslag, ten belope van het bedrag van het registratierecht. Als de opbrengst van het beslag niet groot genoeg, kan dit ertoe leiden dat de begunstigde van het vonnis niet het volledige bedrag krijgt waar hij overeenkomstig het vonnis recht op heeft. In het slechtste geval blijft er zelfs niets over voor de begunstigde.
De fiscus erkende in een circulaire uit 2014 zelf in eerste instantie dat de wetgever was vergeten om de artikelen 150 W.Reg. en artikel 184bis W.Reg aan te passen.[5] In 2020 schrapte de fiscus de woorden ‘bij vergetelheid’ en verwijst sindsdien (nogal opportunistisch) zelf naar de regeling van 1986 om zijn voorrecht te legitimeren. Dat neemt echter niet weg dat de wetgever in 2014 duidelijk de wil heeft geuit om de begunstigde volledig te vrijwaren van de betaling van het veroordelingsrecht.[6]
Zolang de artikelen 150 en 184bis Ger.W. ongewijzigd blijven, blijft de begunstigde van het vonnis echter alsnog onrechtstreeks betrokken bij de invordering van de registratierechten.
Besluit
Volgens ons zijn er geen redenen om het veroordelingsrecht toe te passen op de veroordeling tot betaling van de prijs, die wordt uitgesproken in het kader van de vennootschapsrechtelijke geschillenregeling.
Daarnaast gaat de huidige situatie waarbij de fiscus in het kader van een gedwongen uitvoering de facto voorrang heeft op de begunstigde van het vonnis, lijnrecht in tegen de bedoelingen van de wetgever.
De wetgever zou er goed aan doen om de artikelen 150 en 184bis W.Reg. op te heffen, waardoor alle onzekerheid rond het voorrecht van de fiscus en het afgifteverbod van de openbare ambtenaar zou worden weggenomen. Daarnaast pleiten wij ook voor een bepaling die verduidelijkt dat er geen veroordelingsrecht kan worden geheven op de overnameprijs waartoe men wordt veroordeeld in het kader van de vennootschapsrechtelijke geschillenregeling. Maar ook zonder een dergelijke bepaling geldt o.i. de lege lata dat het veroordelingsrecht geen toepassing kan vinden op de prijs die een partij moet betalen in het kader van de vennootschapsrechtelijke geschillenregeling.
Dit blogartikel is gebaseerd op onze bijdrage in het Liber Amicorum Philippe Lambrecht, dat verscheen in oktober 2026. Voor een uitgebreidere bespreking verwijzen wij naar deze bijdrage.
Robbie Tas en Ellen Gijsen
intui advocaten
[1] Sinds 1989 geldt een minimumdrempel van 12.500 euro. Wie wordt veroordeeld tot betaling van minder dan 12.500 euro, moet geen registratierecht betalen.
[2] Zie art. 1018-1019 Ger.W.; CALLEWAERT S., ‘W.Reg. art. 150’ in X.,Voorrechten en hypotheken. Artikelsgewijze commentaar met overzicht van rechtspraak en rechtsleer, Wolters Kluwer, 2020, (33) 35, nr. 4.
[3] CALLEWAERT S., ‘W.Reg. art. 150’ in X., Voorrechten en hypotheken. Artikelsgewijze commentaar met overzicht van rechtspraak en rechtsleer, Wolters Kluwer, 2020, (33) 35, nr. 4.
[4] Wetsontwerp houdende diverse fiscale bepalingen, Parl.St. Kamer 2013-2014, 53-3236/1, 3.
[5] Circ. nr. 9/2014, 23 april 2014.
[6] CALLEWAERT S., ‘W.Reg. art. 150’ in X.,Voorrechten en hypotheken. Artikelsgewijze commentaar met overzicht van rechtspraak en rechtsleer, Wolters Kluwer, 2020, (33) 35, nr. 20.
